ستاره های درخشان در کهکشان تاریخ و فرهنگ ملت ترک: معمار سینان

بی تردید یکی از برجسته ترین اساتید ترک در رشته معماری و در تاریخ معماری جهان ترک، معمار قوجا سینان(سنان) است. هنوز هم بسیاری از دانشگاههای جهان و اساتید معتبر دنیا، اصول و اسلوب معماری معمار سینان را در سرلوحه کار خود دارند و هزاران دانشجوی معماری و جامعه شناسی در گوشه و کنار جهان در تلاش آشنایی با این مرد بزرگ و اثار وی هستند.
معمار سینان در سال ۱۴۹۰ در روستای آغریناس و در کنار رود "گِسی" در مجاور شهر کایسری چشم به جهان گشود. براساس دفاتر ثبتی دولت عثمانی، این روستا محل زندگی "گبران"ها و یا "ترکهای مسیحی" بوده است. نام پدر وی مشخص نیست اما نام مادر وی "کامر خاتون" و یا "امنیه خاتون" ذکر شده است.

معمار سینان در سال ۱۵۱۲ در روستای آغیریناس به عنوان یک ترک مسیحی، در مکتب "عجمی اوغلانلار" تعلمیات اولیه را فراگرفت. وی قبل از اینکه در سال ۱۵۲۱ عازم بلگراد شود، در صف یئنی چریهای عثمانی حضور یافت.

معمار سینان در مدتی که در اردو خدمت می کرد به کشورهای ایران، عراق، شام، مصر و منطقه بالکان و نیز کشورهای مجارستان و اطریش سفر کرد. وی در خلال لشکر کشی سلطان سلیمان قانونی به ایران، در منطقه وان اقدام به ساخت ۳ قایق چوبی نمود که از این قایقها برای انتقال مهمات و سرباز به طرف مقابل دریاچه استفاده شد.

معمار سینان همچنین در هنگام لشکرکشی سلطان سلمیان قانونی به مولداوی، در طول یازده روز اقدام به ساخت یک پل مرتفع و طولانی بر روی رودخانه پروت و در زمینهای باتلاقی منطقه کرده و مورد تحسین سلطان قرار گرفته است. گفته می شود که وی بر روی رود تونا (دانوب) نیز پلهایی احداث کرده است.
سینان که در آن ایام در اردو در بخش پشتیبانی قرار داشت روز بر روز بر میزان و تجربه خود در زمینه معماری افزود و به تدریج تبدیل به یک معمار خبره شد. به همین دلیل وی در سال ۱۵۳۹ و در ۴۹ سالگی به عنوان معمار باشی انتخاب گردید.

معمار سینان از آن روز تا پایان عمرش، در سراسر امپراطوری عثمانی اقدام به ساخت بناهایی کرد که استواری و زیبایی و جزئیات به کار رفته در ان انسانها و البته معماران هم عصر و دیگر اعصار را به حیرت وا داشته و میدارد.
گفته می شود وی با سفر در بخشهای بزرگی از سه قاره اسیا، اروپا و آفریقا به ارزیابی معماری ملل دیگر پرداخته و آنها را در فرهنگ معماری ترک ذوب کرده است.
اندیشه ساخت قبه بزرگ مرکزی که همواره تخیل معماران ایتالیایی در دوران رنساس بوده، در نزد معمار سینان به صورت زیبایی تحقق یافته است.
سه اثر معمار سینان قبل از اینکه به مقام معمارباشی نائل شود عبارتند از: مجموعه خسرویه در حلب، مجموعه چوبان مصطفی در گبزه و مجموعه حسکی، برای خرم سلطان، همسر سلطان سلیمان قانونی در استانبول.

اولین سه اثر معمار سینان پس از رسیدن به مقام معمار باشی، نشان دهنده ارتقای هنر معماری در نزد وی است. نخستین اثر وی مجتمع و مسجد شاهزاده در استانبول و دومین اثر وی مسجد سلمیانیه در استانبول است که در خلال سالهای ۱۵۵۰-۱۵۵۷ احداث شده است. سومین اثر معمار سینان مسجد و مجموعه سلیمیه در شهر ادیرنه است که این مجموعه یکی از آثار گزیده معماری دوره عثمانی در ترکیه است که در مرکز استان ادیرنه ساخته شدهاست. این مجموعه نیز در سال ۱۵۷۵ به إتمام رسیده است.
معمار سینان در دورانی که معمار باشی بود کارهای متعددی را انجام داد. مثلا وی بعضا اقدام به ترمیم و بازسازی اثار قبلی می کرد. برترین نمونه این مورد را می توان تعمیر مسجد ایاصوفیه دانست. گنبد این مسجد بارها فرو ریخته بود. معمار سینان اقدام به ترمیم گنبد این مسجد عظیم کرد و نمایی بسیار تازه به آن بخشید و با آرایه های هنری تزیین کرد. قدرت معماری وی به گونه ای است که این اثر بعد از تلاشهای معمار سینان بدون اینکه اسیب جدی جدیدی از گزند زمان ببیند سرپا ایستاده است.
از دیگر کارهای وی تخریب اماکنی بود که مانع از دید و یا برجسته شدن اثار عظیم معماری در استانبول می گردید. از این رو وی مسئولیت تخریب برخی از خانه ها را در روملی حیصار و مسجد زئیرک بر عهده گرفت.
معمار سینان از وظایف دیگری چون تعریض جاده ها، تعیین شکل و اندازه خانه ها و متصل کردن شبکه اب شرب و فاضلاب شهری نیز در استانبول برخوردار بود.
تنگی کوچه ها و احتمال بروز آتش سوزی در خانه های چوبی آن موقع در استانبول، از موارد دیگری است که مد نظر استاد معمار بوده و وی در این خصوص فرمانی تهیه و صادر کرده است.
معمار سینان در سال ۱۵۸۸ در استانبول درگذشت و پیکرش در مسجد سلیمانیه به خاک سپرده شد.
در بین اثار معمار سینان ۸۱ مسجد، ۵۱ عبادتخانه، ۵۵ مدرسه دینی، ۲۶ دارالقراء، ۱۵ آرامگاه، ۱۷ امارتخانه، ۳ دارالشفاء، ۵ راه اب، ۸ پل، ۲۰ کاروان سرای، ۳۶ قصر، ۸ مخزن و ۴۸ حمام و در کل ۳۷۵ اثر را می توان نام برد. حتی اثاری نیز وجود دارد که نام معمار باشی آن آثار مشخص نیست و احتمالا می تواند متعلق به معمار سینان باشد.
در بین این اثار مسجد سلیمیه در ادیرنه در میراث جهانی ثبت شده است.
نام او اکنون در دو نقطهٔ جهان باقی است: یکی در دانشگاه هنرهای زیبای معمار سینان و دوم گودالی در سیارهٔ عطارد که به نام او نامگذاری شدهاست.

نوشته: دکتر گورای کیرپیک، دانشیار دانشگاه غازی
ترجمه فرزاد صمدلی

- - , .